Trędowata

Ten film jest baśnią. Jest tęsknotą za wielkim, prawdziwym uczuciem.

Robiłem do tej pory same filmy męskie, aż żona powiada, zrób coś o miłości, choćby «Trędowatą».

Właśnie chcę zrealizować tę rzecz bez żadnej ekwilibrystyki z parodią czy pastiszem – będzie to po prostu tradycyjny melodramat, miłosna historia w stylowych wnętrzach, z dobrym motywem muzycznym.

– Ależ to już anachronizm!

– Dlaczego? Kręcę po prostu w miarę możliwości dobry film popularny. Wykonuję dobrą robotę filmową, świadomą walorów kina i oczekiwań publiczności…

Mimo wręcz kontrowersyjnych opinii, melodramat Jerzego Hoffmana «Trędowata» okazał się najbardziej kasowym filmem roku 1976. Jak nas poinformowała kierowniczka kina «Bałtyk» w Przemyślu, p. Irena Skalska – w ciągu dwóch tygodni «Trędowatą» obejrzało około 22 tysięcy osób, co jest absolutnym rekordem frekwencji w minionym roku!

W roku 1975 największą popularnością cieszył się «Potop», który – w samym tylko Przemyślu wzbudził zainteresowanie u ponad 50-tysięcznej widowni! Gdy się jednak zważy, że «Potop» wyświetlany był przez pełne 3 miesiące, love story Mniszkówny zdaje się być niepokonana!.

– «Trędowata» odniosła wielki sukces, miała prawie 10 milionów widzów. «Sztandar Młodych» relacjonował, że kolejka przed jednym ze stołecznych kin stała od świtu, o dziesiątej rozpoczęto sprzedaż, a za piętnaście dwunasta nie było już ani jednego biletu. Film sprzedano do Chin, niemiecka telewizja RDF powtórzyła emisję na życzenie widzów. Tylko Zygmunt Kałużyński się przyczepił, że «ani to beczka śmiechu, ani cysterna łez».

– Zyzio Kałużyński bywał złośliwy. W ogóle wiele mu można zarzucić, ale nie to, że się nie znał na kinie. A widzów mieliśmy więcej, tylko część «przepisano» na konto filmów radzieckich. Po «Trędowatej» szalenie mnie namawiano, żebym sfilmował jej kontynuację – „Ordynata Michorowskiego”. Ani mi to było w głowie. (…) «Trędowata wzbudzała zachwyty zwłaszcza w Związku Radzieckim».

– Ale tantiem się stamtąd nie dostawało?

– Nie, bo Rosja nie podpisała konwencji berneńskiej o prawach autorskich z roku 1886. A w ZSRR, bodaj ukazem samego Stalina, autorzy filmów zostali pozbawieni prawa do tantiem.

Ma to być wytrawny dramat salonowy w stylowych wnętrzach, z przebojowym motywem muzycznym. «Trędowata» realizowana jest we wnętrzach zamku łańcuckiego, jednym z niewielu w skali kraju kompletnych pałaców neobarokowych, który udało się odrestaurować po pożodze wojennej i spustoszeniu, jakie uczynił tu ostatni właściciel Alfred hr. Potocki. Wyposażenie sal w stylu barokowym, rokoka i klasycyzmu, bogata galeria malarstwa (głównie francuskiego i polskiego z końca wieku XVII i XVII), liczne eksponaty, które udało się zrekonstruować tak wiernie, że uczyniono tu muzeum XVIII-wiecznych wnętrz. Cenna biblioteka, mnóstwo pamiątek i jeden z najpiękniejszych parków w stylu angielskim dopełniają urody scenerii filmu.

W związku z ukazującymi się notatkami na temat produkcji filmu «Trędowata» i wymienianym w nich moim nazwiskiem jako autora scenariusza, oświadczam: W ostatecznej wersji scenopisu napisanego przez reżysera Jerzego Hoffmana, twórca filmu odszedł całkowicie od mojej wersji scenariusza i zrezygnował z koncepcji, która była dla mnie usprawiedliwieniem i bodźcem dla dokonania przeróbki filmowej tego utworu fascynującego mnie od dawna i budzącego mój szczególny podziw. To skłoniło mnie do złożenia w Zespole Silesia żądania wycofania z czołówki filmu mojego nazwiska oraz do zrzeczenia się tantiem i wszelkich innych korzyści finansowych. Będąc przekonanym o sukcesie filmu «Trędowata», nie chciałbym dzielić z jego twórcami zaszczytów i korzyści, w których nie będzie mojego udziału.

Z ponad stu notatek, informacji, reportaży, wywiadów, które ukazały się na dobrotliwych łamach naszej prasy różnego autoramentu, od «Kuriera» do «Gromady Rolnika Polskiego», można się było dowiedzieć wszystkiego: jaką sypialnię ma Waldy, gdzie się odbył bal zaręczynowy, przy jakim fortepianie Stefcia śpiewa «Precz z moich oczu», ale tylko jedna z gazet zapytała: jaki jest cel tego zamieszania?.

To jest film potrzebny, a takich filmów w ciągu roku robimy w naszej kinematografii kilka, wiemy, po co takie filmy się robi, chodzi o to, żeby widz przychodził na nie z przyjemnością, i w danym przypadku uważam, że się nie zawiedzie.

Otrzymaliśmy «Trędowatą» sfilmowaną dosłownie i serio, podaną – jak na złotej tacy – na podkładzie dźwiękowym nie milknącej, natrętnej, usypiającej aktywność szarych komórek i zmysłu krytycznego, ckliwej melo-muzyczki (piękna piosenka «Precz z moich oczu…» brzmi tu jak profanacja mickiewiczowskiej poezji); film utrzymany w manierze wizualnej przedwojennych pocztówek miłosnych z podpisem: «dwa serca złączone, klucz rzucony w morze, nikt nas nie rozłączy, tylko Ty, o Boże». Sama rzewność. Same łzy. Sam tandetny lukier.

Aby uchwycić łkającą na posłaniu Stefanię Jerzy Hoffman zdecydował o umieszczeniu kamery za łóżkiem oraz podniesieniu samego łóżka w celu zrealizowania prawidłowego ujęcia. Mebel odsunięto od ściany i postawiono na drewnianych skrzyniach – całkiem wysokich, bo liczących ponad pół metra. Elżbieta Starostecka nie była w stanie w naturalny sposób położyć się na tak wysoko umieszczonym łóżku, dlatego na potrzeby realizacji tej sceny przygotowano dla aktorki walizki, po których miała ona wygodnie wejść i rzucić się na łóżko. Ale ani łóżko, ani walizki nie miały w takim układzie oparcia i gdy Stefcia rzucała się na poduszki, wszystko się rozjeżdżało. Po kilku nieudanych dublach to ja dostałem polecenie, żeby leżeć pod łóżkiem i trzymać walizki. Do tej pory, gdy oglądam tę scenę, sprawdzam, czy gdzieś mnie tam nie widać.

Teleszyński śliczny, świeżo po ślubie młodziutka Starostecka urocza, delikatna jak porcelanowa laleczka. Można było patrzeć na nich jak w obrazki. Podczas plenerowych nagrań Starostecka zawsze trzymała się samotnie, w cieniu, na uboczu, tak jakby przygotowywała się do roli, szukała skupienia, nie chciała, by ktoś jej przeszkadzał. Nie brała udziału w rozmowach towarzyskich. – Scenę, w której odrzuca wyznanie miłości ordynata, uświadamiając sobie, że ich związek to mezalians, z którego wybuchnie skandal, zagrała na oczach gapiów. Tak pięknie wczuć się i oddać emocje to tylko aktor potrafi.

Te drzewa, na tle których rozgrywa się sentymentalna scena, kiedy uszczęśliwiona Stefcia Rudecka kręci się wokół w rytm walca, już nie istnieją – mówi emerytowana kustosz. – Dąb został pochylony przez burzę i ze strachu go ścięto. Nie przetrwała też lipa, która stała samotnie i pięknie rosła. Film jest więc też historycznym wspomnieniem parku.

Przez megafon wzywają do ciszy: „Scena 28, ujęcie 123, «Trędowata», klaps!”. Rozpoczyna się ujęcie. «Sala narożna» Zamku Potockich: weneckie lustra z Murano, barokowe fotele i szezlongi, antyczne marmurowe popiersia. Przy dużym francuskim oknie – biały fortepian, przy nim Stefcia – Elżbieta Starostecka śpiewa pieśń do słów Mickiewicza i muzyki Kilara – «Precz z moich oczu». Jest subtelna i liryczna. Niepostrzeżenie wchodzi Waldemar – Leszek Teleszyński i taki oto wiodą dialog:

«– Brawo, brawo… Bałem się tu przyjechać przez cały tydzień. Tak mnie pani stanowczo odprawiła w lesie, potem przy obiedzie. Ale zaryzykowałem i oto jestem. Pani na pewno wolała, abym jak najdłużej się nie zjawiał.

– Przeciwnie – odpowiada Stefcia. Oczekiwałam pańskiego przyjazdu, ponieważ dziadek pana tęsknił.

– Więc pani pragnęła mego przyjazdu dla dziadka, nie dla siebie.

– Pragnęła to za silne. Oczekiwałam…».

I wszystko jest, jak oczekiwaliśmy – wnętrza stylowe, panna skromna i gładka, ordynat uderzającego szarmu i ten chwytający za serce motyw muzyczny.

Na planie wielki ruch: zdjęcia mają być ukończone już w połowie sierpnia, premiera zapowiadana jest na jesień!

«– Proszę natychmiast jechać do szewca i rozbić buty Waldego – ordynat nie może chodzić boso!» – Istotnie, wytworny magnat póki co występuje bez butów – więc co najwyżej plan amerykański.

«– Panie Andrzeju, czy są już kapelusze na garden party?». Tu wyjaśnię, że epizod gardenparty realizowany będzie w innym pięknym zamku, w Książu, który słynie ze wspaniałego parku i tarasów.

Reżyser lokuje się pod fortepianem… «– Widzisz mnie, obejmujesz?» – pyta operatora. Wyczołguje się spod instrumentu i mówi do technicznego: «Trzymaj, bracie, to krzesło, żeby Elżbieta się nie pośliznęła i nie wpadła pod instrument».

«– Proszę poprawić mi ręce» – życzy sobie ordynat Michorowski.

Praca trwa dalej aż do godziny 20.00, dopiero wtedy gasną światła, ekipa zwija sprzęt, a ja nareszcie – już poza planem – mogę spokojnie pogawędzić z reżyserem.

Pamiętam dzień, gdy w Salonie Narożnym nagrywano scenę miniwystępu Stefci Rudeckiej na fortepianie. Stałem pod oknami i polewałem je wodą z sikawki, żeby imitować ulewny deszcz.

Pobiegłam na chwilę do domu coś zjeść i wróciłam doglądać powozów, które mogły być jeszcze potrzebne do zdjęć. Nagle patrzę, a z landoletu podobnego do karety, który stał bez koni w cieniu, prawie w krzakach, odsunięty już z planu, wystają sztywne nogi w czarnych lakierkach. Widać jeszcze było kawałek eleganckich spodni od garnituru. Myślę sobie, Boże święty, trup w karecie. Byłam tak strasznie przerażona, ale mam coś takiego w sobie, że boję się, ale idę do przodu. Podbiegam i staję zdumiona, bo patrzę, a to leży Teleszyński. Nogi mu się nie zmieściły, więc położył się w poprzek. Mówię: «Co pan?», i nagle zawisa mi całkowicie głos, bo on podnosi lekko głowę, te śliczne rzęsy i przeprasza: Bardzo panią przepraszam, ale ja jestem taki padnięty. A ja na to: Ależ proszę, panu wszystko wolno.

W pewnym momencie nie dało się zrobić zbliżenia, bo koń był zbyt ruchliwy. Operator mówi, że nie da rady, bo koń ciągle się rusza i wychodzi z kadru. Co tu zrobić? Jerzy Hoffman powiedział: «Złaź! I wchodź na moje ramiona!». Tego nie dało się zrobić z ziemi, bo byłoby widać, że jestem nisko, a więc usiadłem na ramionach Jerzego Hoffmana i wtedy to się dało nakręcić. Jerzy Hoffman zachowywał się porządnie, nie wychodził z kadru.

Początkowo chcieliśmy kręcić sporo scen w Łazienkach, ale dyrektor Marek Kwiatkowski uznał, że takiej szmiry się u nich robić nie będzie. Wybraliśmy zatem Łańcut i Książ. Żeby utrzymać się w poetyce uciekającego nam lata, często filmowaliśmy przez sztucznie stworzone fontanny, które się kontrowo podświetlało, udając, że jest letnio i jasno.

Sceny przejazdu gości na garden party były kręcone w parku w dalekim oraz bliskim planie. Zdjęcia w planie bliskim były kręcone wtedy, gdy wszystkie pojazdy stały. Moim zadaniem było to, aby rozbujać pojazdy i tym samym dać wrażenie ruchu. W tym samym czasie inna osoba z obsługi rytmicznie poruszała przesłoną przed reflektorem, dzięki czemu na sylwetkach aktorów pojawiały się smugi światła przerywane zacienieniem, podobne do tych, jakie daje prześwitujące przez zieleń drzew słońce.

To nie było lekkie zajęcie. W tym czasie również wiele grałam w teatrze. Nieraz było tak, że najpierw miałam próby, potem grałam w przedstawieniu, a później były jakieś inne zajęcia. Następnie wsiadałam w taksówkę, a podróż do Łańcuta trwała prawie całą noc. Później parę godzin snu, czasami tylko dwie, trzy. Potem szło się na plan i trzeba było wyglądać tak, jakby człowiek był co najmniej po miesięcznym urlopie. Natomiast jeśli chodzi o same sceny, w których grałam, to wielką przyjemnością było dla mnie obcowanie z tym wszystkim, co jest w pałacu. Tak naprawdę mieliśmy przecież do czynienia z historią. Te wnętrza oraz cała masa przedmiotów, których kiedyś używali ludzie, powodowały coś na kształt wzruszenia, a na pewno – szacunku.

Był straszny upał. Nie cały pałac był wynajęty, wycieczki przychodziły na dziedziniec i do ogrodu, a więc panował hałas i trzeba było pozamykać wszystkie okna. Pracowały porządne, mocne reflektory wyładowcze, które grzały dodatkowo, także charakteryzacja musiała być na planie bez przerwy, bo trzeba było te kropelki potu, które się pojawiały prawie natychmiast, od razu usuwać. Kołnierzyk musiał być przecież nieskazitelnie biały, czyściutki, wyprasowany.

To było lato, bodajże sierpień, w pełni rozwinięta zieleń, kwiaty. – Pamiętam scenę wyznania miłosnego ordynata Michorowskiego, którego grał Leszek Teleszyński, do Stefci, w rolę której wcieliła się młodziutka Elżbieta Starostecka. Kręcona była w parku wewnętrznym, od strony wschodniej, tam gdzie jest tak zwany ogród włoski – opowiada.

Mówi, że wtedy podstawili aktorom powóz z odwróconym siedzeniem. Rzecz polega na tym, że siedząc w nim, nie widzi się kozła ze stangretem ani koni, natomiast ogląda się krajobraz. Parę osłania buda, która ma umbrelkę i klapę. Jest kameralnie.

W scenie ordynat wyznaje miłość nauczycielce, a ona jest tak strasznie tym przestraszona, że z impetem otwiera klapę, wyskakuje z powozu i mówi: «Ja pana nie kocham, ja pana nie kocham», po czym ucieka. – Drżeliśmy wtedy, żeby za mocno nie stuknęła klapą, żeby to się nie rozleciało, a wszystko, co było poprzypinane do powozu, nie zniszczyło budy.

To była brawurowa scena w przepięknym plenerze parkowym. Ogiery z Bogusławic, owszem, były ułożone i przygotowane, ale równie dobrze mogły ponieść. Drżałam, żeby coś się nie stało Teleszyńskiemu, ale i bryczce, aby uprząż się nie zerwała, dyszel nie ułamał. Ogromnie to przeżywałam.