Lokis. Rękopis profesora Wittembacha

Literacka legenda głosi, że Mérimée oparł swoje opowiadanie na historii przekazanej mu w Paryżu przez jakąś Polkę. Przypomnijmy, że było to w latach 60. XIX w., kiedy to kolejna popowstaniowa fala emigrantów polskich zalała nie tylko bruki, ale i salony paryskie, stąd opowiadanie to wydaje się jakąś salonową wersją mickiewiczowskich motywów romantycznych, jak «Świtezianka» czy «Dziady». Ten trop postanowiłem rozwinąć, wpisując w film więcej polskich klimatów literackich epoki, trochę autentycznego litewskiego folkloru i trochę prawdopodobnych realiów obyczajowych ze stylu życia kresowej arystokracji.

Naszym głównym obiektem był pałac Szemiotów, opisany jako siedziba rodu gdzieś na Litwie czy Żmudzi. Stworzyliśmy go z dwóch pałaców: z zewnątrz był to pałac w Kozłówce, koło Lubartowa, neobarokowa rezydencja Zamoyskich, lecz jego wnętrza to Zamek w Łańcucie. Dzisiaj w odrestaurowanym pałacu w Kozłówce jest Muzeum Wnętrz i zapewne można by wszystko tam zainscenizować, ale wtedy zamek służył jako składnica Muzeum Narodowego i był zawalony stertami mebli i obrazów, a także nieprawdopodobną liczbą portretów i rzeźb Stalina, Dzierżyńskiego i innych dostojników minionej ery.

Stara zrujnowana baszta Zamku w Czersku, bieszczadzkie lasy i białowieska puszcza, wilanowski park, piękne okolice i fasada Domu Literatów w podwarszawskich Oborach, pałac w Kozłówce koło Lublina – oto starannie wybrane miejsca zdjęć. Później ekipa przeniesie się do pałacu w Łańcucie, gdzie dzięki uprzejmości dyrekcji miejscowego muzeum znajdą się pomieszczenia magnackich rodzin żmudzkich: Szemiotów i Dowgiełłów, gdzie panna Julia (Małgorzata Braunek) i hrabia Szemiot (Józef Duriasz) odtańczą stary taniec. Tam również odbędzie się ich wesele. Zapowiedzią tego tragicznego finału będzie coraz bardziej gasnąca gama kolorystyczna filmu, który zaczyna się w pełni lata, w barwach intensywnych, pełnych słońca.

Żadna [recenzja na festiwalu w Wenecji] nie była zła, ale nie było też specjalnie entuzjastycznych, za to jedna przebiła wszystkie: jakiś naiwny, choć znany krytyk włoski napisał, że historia o niedźwiedziu, który zgwałcił piękną Polkę, jest w istocie metaforą polityczną, a jej ukryty sens to ukazanie zniewolenia Polski przez Rosję, bo przecież niedźwiedź jest jej tradycyjnym symbolem! Dobrze, że taka myśl nie powstała w głowach facetów urzędujących w Warszawie na Mysiej, bo i ten film nigdy by nie powstał.

Taniec tańczony w «Lokisie» jest wiernym odtworzeniem ludowego tańca litewskiego pasiutielis (taniec szalony) opisanego przez Oskara Kolberga («Dzieła wszystkie», tom 53, Litwa). Choreograf Bożena Niżańska jest znaną i wybitną specjalistką od układów tańców ludowych. Wojciech Kilar, wybitny kompozytor filmowy, posłużył się również wspomnianym Oskarem Kolbergiem i z jego zapisów nutowych opracował wątki do swoich transkrypcji, które bynajmniej nie mają udawać autentyku. Kostiumy, w których tańczy zespół ludowy w «Lokisie», są autentycznymi litewskimi strojami ludowymi wypożyczonymi nam do filmu przez Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne we Wrocławiu oraz Dom Kultury Litewskiej w Puńsku.

W tej scenie tańczyły dwie grupy naszego zespołu, grupa młodsza oraz starsza. Między innymi tańczyłam ja i moja mama Janina Brożbar. Układ przygotowała pani Bożena Niżańska, która przyjeżdżała do nas z Rzeszowa. Pamiętam, że dla całej wsi to było wielkie poruszenie i przeżycie, nie było wtedy dużo okazji, żeby gdzieś pojechać i pozwiedzać, a tym razem to do nas przyjechali ludzie z filmu. No, trochę to się trzeba było natańczyć, powtarzaliśmy układy wiele razy. Nagrania trwały ze dwa dni. Jakie to było miejsce? Górna Markowa, dziś tam chyba stoi piekarnia.

Absolwentka Szkoły Baletowej w Warszawie, wybitny choreograf, reżyser spektakli plenerowych. Animator kultury i wychowawczyni wielu pokoleń rzeszowskich tancerzy. Współpraca Bożeny Niżańskiej z Wojewódzkim Domem Kultury w Rzeszowie trwała od 1950 do 1969 r. W tym czasie założyła Rzeszowski Zespół Pieśni i Tańca, który w 1969 r. zmienił nazwę i do chwili obecnej koncertuje jako Zespół Pieśni i Tańca „Bandoska”.

Bożena Niżańska współtworzyła jeszcze inne rzeszowskie zespoły pieśni i tańca dla różnych kategorii wiekowych: „Resovia Saltans” – zespół założony w 1975 r. przy Wyższej Szkole Pedagogicznej w Rzeszowie, od 2001 r. przy Uniwersytecie Rzeszowskim, czy zespół folklorystyczny „Rudki”, działający od 1978 r. przy Zespole Szkół Elektrycznych. W 1976 r. Komenda Chorągwi ZHP i Kuratorium Oświaty i Wychowania w Rzeszowie wspólnie z WDK założyły Harcerski Zespół Artystyczny, który od 1978 r. nosił nazwę Harcerski Zespół Artystyczny „Uśmiech”, przemianowany w 1991 r. na Dziecięcy Zespół Artystyczny „Uśmiech”. W 1958 r. Bożena i Janusz Niżańscy zorganizowali Amatorski Klub Tańca Towarzyskiego działający przy WDK. W 2015 r. sala baletowa Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie nosi imię Bożeny Niżańskiej. Pamiątkowa tablica została odsłonięta przy okazji Jubileuszu 65-lecia działalności artystycznej ZPiT Bandoska.

Mieliśmy tam scenę, kiedy domownicy, zaniepokojeni ciszą za zamkniętymi drzwiami sypialni nowożeńców, postanawiają je wyważyć łomem. W tym celu nasi stolarze i sztukatorzy zrobili wierną kopię pałacowych odrzwi i wstawili ją w miejsce oryginalnych. Tak się złożyło, że zamek wizytowała jakaś delegacja konserwatorów z Warszawy i miejscowy dyrektor, za naszą zgodą, zaprosił ich na plan filmowy, właśnie na scenę rozbijania drzwi. Przyszli już po próbach aktorskich, po oświetleniu dekoracji, z zaciekawieniem ustawili się w wyznaczonym miejscu, rozmawiając przyciszonymi głosami, z nabożeństwem patrząc na nasze przygotowania. Na mój znak kamera ruszyła i nasi goście zobaczyli ze zgrozą, że zza węgła korytarza wybiega nagle jakiś kosmaty dzikus w łapciach i baranim kożuchu, z żelaznym drągiem w łapach, pędzi, kulejąc, z obłędem w zezujących na boki oczach, dobiega do pięknych, wysokich, XVIII-wiecznych odrzwi i zaczyna brutalnie walić w nie łomem, aż drzazgi lecą. Jeden z muzealników nie wytrzymał takiego horroru i osunął się zemdlony na podłogę. Szybko zajęto się cuceniem go na miejscu, my tymczasem postanowiliśmy zrobić jeszcze jeden dubel i szybko wymieniliśmy drzwi na następne, przygotowane na taką okoliczność. Nobliwy pan, historyk sztuki z Warszawy, zawstydzony i półprzytomny, właśnie podnosił się z podłogi, kiedy jak w koszmarnym śnie zobaczył znowu pękające pod uderzeniami potwornego Żmudzina piękne zabytkowe drzwi. Nie byłem przy tym, jak mu potem tłumaczono, co tu się właściwie dzieje.