Pasja

Krótkie dzieje Dembowskiego [filmowcy] „ścisnęli” nie tyle nawet w jedną „godzinę myśli”, jak u Słowackiego, ile raczej – mówiąc językiem IV części „Dziadów” – w „trzy godziny”: miłości, rozpaczy, przestrogi. Bo w filmie pokazano kilka ostatnich dni życia Dembowskiego w lutym 1846 roku – skąpe sceny retrospekcyjne rzucają migawkowe światło na dramatyczne antynomie jego życiorysu „prywatnego”. Skoncentrowano uwagę na wyrocznym momencie historii, kiedy w jednym błysku odsłania się nader zresztą dwuznaczna i niepewna prawda dziejów (…). Dzieje Dembowskiego i jego towarzyszy to w istocie historyczna tragedia rewolucji niedojrzałej, akcji podjętej jednocześnie zbyt wcześnie – zanim udało się rzeczywiście dotrzeć do chłopów z propagandą wolności – zbyt późno w pewnym sensie – gdy pięćdziesięciolecie „normalnego” ucisku pańszczyźnianego zatarło sens dziedzictwa kościuszkowskiego. 

Fascynująca jest ta droga senatorskiego syna, który zrywa z arystokratycznym środowiskiem (wraz z jego sposobem myślenia) na rzecz poglądów radykalnie postępowych, wyprzedzających swoją epokę, ta przemiana intelektualisty w człowieka rewolucyjnego czynu. Jako osobowość był równie niezwykły: błyskotliwą inteligencję łączył z brawurową odwagą, wylewną uczuciowość z zapalczywym temperamentem.