Fort XIII
Grzegorz Królikiewicz
Krzysztof Osada, Grzegorz Królikiewicz
Stefan Pindelski
Jerzy Groszang, Leszek Leszczyk, Krzysztof Tyszkiewicz, Leszek Janiszewski, Jacek Turewicz
Henryk Kuźniak
1984
Leon Niemczyk, Janusz Krawczyk, Krzysztof Kursa, Grażyna Szapołowska, Jerzy Block
Polska
98 min.
Zespół Filmowy „Aneks”
Wojenny
Punktem wyjścia dla tej fabularnej opowieści stała się legenda o dwóch rosyjskich jeńcach, zasypanych w 1915 roku w przemyskim forcie XIII San Rideau (Osłona Sanu). Twierdza Przemyśl to trzecia co do wielkości twierdza w Europie, która w historii wojen zapisała się między innymi najdłuższym okresem oblężenia w oderwaniu od stałego rodzimego frontu (173 dni). Zgodnie z krążącą wśród mieszkańców okolic historią, po ewakuacji Rosjan, starszy z uwięzionych oficerów miał nie wytrzymać osamotnienia i z braku perspektyw na uwolnienie popełnił samobójstwo, zaś młodszy mężczyzna odnalazł pociechę w wierze i przetrwał wieloletnią izolację.
Grzegorz Królikiewicz przedstawił losy dwóch żołnierzy zgodnie z własną oryginalną poetyką – wiele tu niedopowiedzeń, nietypowych ustawień kamery i scen pozbawionych dialogów. Na pierwszy plan wysuwa się ekstremalna sytuacja zamknięcia i braku nadziei na ratunek, z którą mierzą się nie tylko bohaterowie, ale której doświadczają również widzowie. Długie dni spędzane w podziemiu wypełniają dojmujące ciemności, wszechobecne szczury oraz nuda, która „zwycięża nas, bo płynie bez miary i bez końca” – jak zapisuje w swoim dzienniku młodszy z uwięzionych. Najtrudniejszy pozostaje jednak brak kontaktu ze światem zewnętrznym i konieczność znalezienia sensu swojej egzystencji, z dala od wszystkiego, co pozostało na górze. Porucznik (Leon Niemczyk) nie potrafi podołać temu wyzwaniu, udaje się to jedynie kapitanowi (Janusz Krawczyk).
Większość zdjęć do filmu, którego akcja dzieje się wewnątrz Twierdzy Przemyśl, została zrealizowana w atelier, natomiast w Forcie XIII, położonym w oddalonych od Przemyśla o 6 kilometrach Bolestraszycach, nakręcono jedną z ostatnich scen.
Renata Nowakowska - dyrektor Przemyskiego Centrum Kultury i Nauki ZAMEK
Pamiętam, że kiedy pan Leon Niemczyk przyjechał do nas miał taką dolegliwość, że wrastała mu w powiekę rzęsa, co powodowało u niego ciągłe łzawienie, toteż powstawały żarty o tym, że pan Niemczyk przygotowując się do odegrania, tak skądinąd tragicznej roli, płacze już od przyjazdu.
Jacek Błoński, Kamil Zarański, Filmowy Przemyśl jak Wilno, Wiedeń czy mroczne miasto bazarów i przygranicznych handlarzy? „Gazeta Przemyska” 2012, nr 15, s. 15.
Zobacz na mapie
Fort XIII „San Rideau”, Twierdza Przemyśl, Bolestraszyce
Pancerny Fort XIII w Bolestraszycach jest częścią piątej grupy fortecznej Twierdzy Przemyśl, znajduje się na styku jej północnego oraz wschodniego frontu. Całość fortyfikacji pod koniec XIX wieku wybudowali Austriacy, jako zabezpieczenie przed atakami rosyjskimi. Tutaj powstała jedna z ostatnich scen filmu „Fort XIII”, ekspresyjna i zapadająca w pamięć. Gdy w wyniku działań robotników otwiera się wejście do podziemnych pomieszczeń, z ich wnętrza wynurza się stary mężczyzna, w którym nie sposób rozpoznać zaginionego w 1915 roku oficera. Co zrobi starzec? Czy świat poza twierdzą jeszcze go interesuje? Wszak wydaje się, że po wielu latach odosobnienia żołnierz znalazł poczucie sensu, modląc się w następujący sposób: „Boże, czyżbym odpokutował wszystkie moje grzechy, że dajesz mi zaznać tyle szczęścia? Jestem Panem przestrzeni i czasu”.