Kos

Rosyjska imperatorowa nazywała Kościuszkę «bestią». Nie z powodu jego zażartości, ale znienawidzonych przez nią wolnościowych poglądów, które przekuwał w czyny. Najpierw wyjechał walczyć w amerykańskiej rewolucji niepodległościowej (1775–1783), gdzie jako generała odznaczył go pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych Jerzy Waszyngton. Potem Kościuszko zaprojektował najważniejszą szkołę wojskową West Point. Trzeciemu prezydentowi Thomasowi Jeffersonowi wypominał posiadanie niewolników, a w testamencie zapisał pieniądze na to, by ich uwolnić i wykształcić. Jefferson nie wypełnił testamentu. Niektórzy historycy są przekonani, że zmieniłoby to historię USA. 

Po powrocie do Europy rewolucyjna Francja nadała Kościuszce honorowe obywatelstwo. Jest pierwszym przywódcą, który publicznie docenił wysiłek wojskowy kobiet. I takież silne kobiety w „Kosie” znajdziemy. Inna sprawa, że był on ówcześnie „celebrytą wolności” z niekończącymi się okazjami do romansów, jeśli tylko nie był na wojnie. W czasie powstania w Polsce utworzył – w sojuszu z warszawskimi Żydami – jeden z pierwszych w historii oficjalnych żydowskich oddziałów wojskowych. W tym kontekście nie dziwi, że czarnoskóry Jean „Domingo” Lapierre z filmu „Kos” jest inspirowany prawdziwą postacią historyczną. Były niewolnik z ówcześnie francuskiej kolonii Santo Domingo towarzyszył Kościuszce w czasie powstania jako ordynans, sługa, kucharz, a może także przyjaciel. Niewiele o nim wiadomo, ale istniał na pewno. Razem walczyli, razem wylądowali w rosyjskiej niewoli. Jednak to nie Kościuszko jest centralną postacią filmu – fabułę napędza fikcyjna historia Ignaca. Należy on do warstwy chłopów, quasi-niewolników. Tak jak rewolucja amerykańska nie zakończyła niewolnictwa, tak w Polsce trwał jeszcze wtedy system przymusowej pracy chłopów na rzecz szlachty. Ignac jest bękartem, jego ojciec szlachcicem, a matka chłopką. To ówczesny everyman reprezentujący los większości mieszkańców kraju, który w XVIII-wiecznej Polsce śni swój „amerykański sen” o wolności i jest gotów na wiele, by go spełnić. Czarnoskóry były niewolnik mówiący w dziwnym języku staje mu się bliższy niż własny brat szlachcic.

To film zawierający w sobie kilka gatunków. Jest w nim kino zemsty, jest czarna komedia, jest dramat, akcja. Myślę, że to będzie ciekawa propozycja, dużo mówiąca o naszej rzeczywistości, Polsce, pańszczyźnie. Postaci Tadeusza Kościuszki używamy tak naprawdę do tego, żeby opowiedzieć kawałek historii Polski, który jest mocno przemilczany. To film o przemocy (…). Nigdy mnie nie interesowała próba opowiedzenia życiorysu Kościuszki. On jest nam potrzebny do tego, żeby opowiedzieć ten film, którego głównym bohaterem tak naprawdę jest Ignac, szlachecki bękart, marzący o lepszych perspektywach dla siebie. To, co od początku mnie ujęło w tym projekcie, to to, że centralnym punktem jest ten chłop. Mam wrażenie, że dzięki temu film jest jeszcze bardziej kościuszkowski. W pewnym sensie oddajemy mu hołd.

Zaczęliśmy go kręcić chwilę przed wybuchem wojny w Ukrainie. Mieliśmy jechać na zdjęcia na Podkarpacie, ale w związku z tym, co zaczęło się dziać za naszą wschodnią granicą, musieliśmy się przenieść na Mazowsze. Poza tym znacznie podrożały drewno i benzyna. A akcja «Kosa» dzieje się w dworku, który musieliśmy zbudować właśnie z drewna. Nie spodziewaliśmy się tego, co się wydarzy, więc nie kupiliśmy go z wyprzedzeniem. W związku z podwyżką cen postawienie scenografii pochłonęło dwa razy więcej pieniędzy, niż pierwotnie zakładaliśmy.

Kiedy nie kręcę filmu na Podkarpaciu, czuję się nieswojo. Cieszę się, bo zwiedzam różne miejsca – Jaśliska, głębokie Bieszczady, Kolbuszową. Ze wszystkich regionów ten mam chyba najlepiej zjeżdżony i zwiedzony (…). Patrzymy na kogoś, kto w historii jest bez imienia. To reprezentant masy bez tożsamości, która jest przedstawiana jako chamstwo albo chłopstwo. A tutaj mamy jego żywą i gorącą potrzebę, jego marzenia, jego pragnienia. No i przy okazji zostaje wplątany w insurekcję kościuszkowską.